THUYẾT MINH DỰ ÁN ĐẦU TƯ KHU BẢO TỒN VĂN HÓA LÀNG DÂN TỘC TÀY NGHĨA ĐÔ, HUYỆN BẢO YÊN, TỈNH LÀO CAI

Dự án đầu tư xây dựng Khu bảo tồn văn hóa làng dân tộc Tày tại xã Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai được hình thành trong bối cảnh yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số đang đặt ra ngày càng cấp thiết trong quá trình phát triển kinh tế – xã hội và đô thị hóa nhanh chóng ở khu vực miền núi phía Bắc. Nghĩa Đô là địa bàn cư trú lâu đời của cộng đồng người Tày Khao, nơi còn lưu giữ tương đối nguyên vẹn cả hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể gắn liền với không gian sinh sống, lao động sản xuất, tín ngưỡng, lễ hội, kiến trúc nhà ở và tri thức dân gian truyền thống.

Trong những năm gần đây, dưới tác động của quá trình đô thị hóa, giao lưu kinh tế và biến đổi lối sống, nhiều giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một, không gian làng bản truyền thống bị thu hẹp, các yếu tố kiến trúc, cảnh quan và sinh hoạt văn hóa cổ truyền dần bị thay thế. Trước thực trạng đó, việc đầu tư xây dựng một khu bảo tồn văn hóa gắn với cộng đồng cư dân bản địa, vừa bảo tồn di sản, vừa phát huy giá trị trong đời sống đương đại, là yêu cầu mang tính chiến lược, phù hợp với chủ trương của Đảng, Nhà nước và các chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Dự án Khu bảo tồn văn hóa làng dân tộc Tày Nghĩa Đô được triển khai tại thôn Nặm Cằm, xã Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai, trên phạm vi không gian làng truyền thống với diện tích khoảng 417,9 ha. Khu vực dự án có địa hình lòng chảo, được bao bọc bởi núi đồi, có hệ thống suối, ruộng bậc thang và cảnh quan tự nhiên đặc trưng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo tồn không gian văn hóa truyền thống gắn với môi trường sinh thái bản địa. Đây là khu vực không nằm trong các vùng bảo tồn thiên nhiên đặc biệt, không có vườn quốc gia hay khu dự trữ sinh quyển, do đó phù hợp để triển khai các hoạt động đầu tư bảo tồn văn hóa kết hợp phát triển du lịch cộng đồng.

Mục tiêu tổng quát của dự án là bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của cộng đồng người Tày Khao tại Nghĩa Đô, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, nâng cao đời sống tinh thần cho người dân địa phương, đồng thời tạo nền tảng cho phát triển du lịch văn hóa – du lịch cộng đồng theo hướng bền vững. Dự án hướng tới xây dựng Nghĩa Đô trở thành một điểm đến văn hóa tiêu biểu của khu vực Tây Bắc, có khả năng kết nối với các tuyến du lịch trọng điểm của tỉnh Lào Cai và các tỉnh lân cận.

Về mục tiêu cụ thể, dự án tập trung vào việc bảo tồn không gian cư trú truyền thống thông qua việc giữ gìn và phục dựng năm ngôi nhà sàn cổ tiêu biểu của người Tày, gắn với khuôn viên, cổng làng, ao, chuồng trại và các công trình phụ trợ theo đúng tập quán bản địa. Đồng thời, dự án bảo tồn không gian sản xuất và cảnh quan môi trường truyền thống như hệ thống ruộng bậc thang, suối Nặm Cằm, bờ tre, đồi cọ, các tuyến đường làng, góp phần duy trì mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên trong văn hóa Tày.

Bên cạnh bảo tồn di sản vật thể, dự án đặc biệt chú trọng bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể của cộng đồng người Tày Khao, bao gồm các loại hình dân ca, dân nhạc, dân vũ, lễ hội truyền thống, trò chơi dân gian, nghề thủ công truyền thống, trang phục, ẩm thực và tri thức dân gian. Các hoạt động này không chỉ được bảo tồn dưới dạng sưu tầm, lưu trữ mà còn được tái hiện, trình diễn và lồng ghép vào sinh hoạt cộng đồng, hoạt động du lịch, giáo dục trải nghiệm cho thế hệ trẻ và du khách.

Loại hình dự án được xác định là đầu tư bảo tồn văn hóa kết hợp phát triển du lịch văn hóa – du lịch cộng đồng. Dự án không đặt mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận kinh tế trong ngắn hạn mà hướng tới hiệu quả tổng hợp về văn hóa, xã hội, môi trường và kinh tế trong dài hạn. Các hạng mục đầu tư chính của dự án bao gồm xây dựng nhà văn hóa cộng đồng theo kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Tày, có sức chứa lớn để phục vụ sinh hoạt văn hóa, lễ hội và hoạt động cộng đồng; xây dựng sân lễ hội gắn với các biểu tượng văn hóa đặc trưng như đàn tính, cây nêu; xây dựng cổng làng mang hình tượng truyền thống, tạo điểm nhấn kiến trúc và không gian đón tiếp du khách.

Ngoài ra, dự án đầu tư cải tạo cảnh quan, tiểu cảnh sân vườn, hệ thống đường giao thông nội bộ, hệ thống cấp điện, cấp nước, thoát nước mưa và thoát nước thải, đảm bảo các yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật phục vụ sinh hoạt cộng đồng và đón khách du lịch. Các hạng mục đầu tư đều được thiết kế theo nguyên tắc tôn trọng tối đa yếu tố bản địa, sử dụng vật liệu truyền thống hoặc vật liệu thân thiện với môi trường, hạn chế bê tông hóa không gian làng.

Về công nghệ và giải pháp kỹ thuật, dự án áp dụng các giải pháp xây dựng phù hợp với điều kiện tự nhiên và tập quán sinh hoạt của người Tày, kết hợp giữa kỹ thuật xây dựng hiện đại và kỹ thuật truyền thống. Hệ thống cấp điện, cấp nước được đầu tư đồng bộ, đảm bảo an toàn và tiện nghi nhưng không làm phá vỡ cảnh quan văn hóa. Hệ thống thoát nước được thiết kế phân tán, phù hợp với địa hình, hạn chế xói mòn và ngập úng trong mùa mưa.

Công tác bảo vệ môi trường là một nội dung quan trọng trong quá trình triển khai dự án. Trong giai đoạn thi công, các biện pháp giảm thiểu tác động môi trường được áp dụng như quản lý chặt chẽ việc san gạt, đào đắp, thu gom và xử lý chất thải rắn, chất thải sinh hoạt, kiểm soát bụi, tiếng ồn và an toàn giao thông. Trong giai đoạn vận hành, các nguồn phát sinh chất thải chủ yếu là rác thải sinh hoạt và nước thải sinh hoạt của người dân và du khách, được thu gom và xử lý theo đúng quy định, đảm bảo không gây ô nhiễm môi trường khu vực.

Dự án được đánh giá là không có tác động tiêu cực lớn đến môi trường tự nhiên và không ảnh hưởng đến các khu vực có yếu tố nhạy cảm về môi trường. Ngược lại, việc đầu tư bảo tồn cảnh quan, trồng cây xanh, phục hồi hệ sinh thái suối, ruộng và bờ tre góp phần cải thiện chất lượng môi trường, nâng cao giá trị sinh thái của khu vực. Dự án phù hợp với Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các quy định pháp luật có liên quan.

Về hiệu quả kinh tế – xã hội, dự án Khu bảo tồn văn hóa làng dân tộc Tày Nghĩa Đô mang lại nhiều lợi ích lâu dài. Dự án góp phần tạo việc làm tại chỗ cho người dân địa phương thông qua các hoạt động bảo tồn, quản lý, vận hành và du lịch cộng đồng; tạo thêm nguồn thu nhập từ dịch vụ lưu trú, ẩm thực, biểu diễn văn hóa, sản phẩm thủ công truyền thống. Đồng thời, dự án góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị di sản, tăng cường sự gắn kết xã hội và củng cố bản sắc văn hóa dân tộc.

Về mặt phát triển vùng, dự án có vai trò quan trọng trong việc hình thành chuỗi điểm đến du lịch văn hóa ở huyện Bảo Yên, kết nối với các tuyến du lịch của tỉnh Lào Cai và khu vực Tây Bắc mở rộng. Việc phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch bền vững góp phần đa dạng hóa cơ cấu kinh tế địa phương, giảm phụ thuộc vào nông nghiệp thuần túy và nâng cao vị thế của Nghĩa Đô trên bản đồ du lịch văn hóa của khu vực.

Xét trên các khía cạnh pháp lý, quy hoạch, kỹ thuật, môi trường và hiệu quả kinh tế – xã hội, Dự án đầu tư xây dựng Khu bảo tồn văn hóa làng dân tộc Tày Nghĩa Đô là dự án có tính cần thiết và khả thi cao. Dự án phù hợp với các chủ trương, chính sách của Nhà nước về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc, phát triển du lịch bền vững và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Việc triển khai dự án sẽ góp phần quan trọng vào việc gìn giữ di sản văn hóa truyền thống, đồng thời tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội cho địa phương trong dài hạn.